اختلال ساختگی: تعریف، علائم، علل و درمان‌ها

فرض کنید کسی آنقدر به دنبال توجه و مراقبت است که حاضر می‌شود علائم بیماری را جعل کند یا حتی خودش را بیمار کند. این وضعیت واقعی است و به آن اختلال ساختگی می‌گویند. اگر شما هم مثل خیلی از افراد معمولی هیچ چیز از روان‌شناسی نمی‌دانید، نگران نباشید. در این مقاله، همه چیز را ساده و قدم به قدم توضیح می‌دهم، مثل اینکه دارم با یک دوست حرف می‌زنم. اختلال ساختگی می‌تواند زندگی فرد و اطرافیانش را سخت کند، اما خوشبختانه با تشخیص درست و درمان مناسب، می‌توان آن را مدیریت کرد. به‌عنوان یک روان‌شناس متخصص در حوزه اختلالات روانی، می‌توانم بگویم که این اختلال اغلب از نیازهای عاطفی برآورده‌نشده ناشی می‌شود و شناخت آن می‌تواند به بهبود سلامت روان کمک کند. حالا بیایید قدم به قدم با هم پیش برویم و همه چیز را بررسی کنیم. اگر سؤالی داشتید یا احساس کردید نیاز به کمک دارید، مشاوره روان‌شناسی می‌تواند بهترین گام بعدی باشد.

فهرست مطالب

• اختلال ساختگی چیست؟
• تاریخچه و تغییر نام اختلال
• علائم و نشانه‌های اختلال ساختگی
• تفاوت‌های اختلال ساختگی با اختلالات مشابه
• معیارهای تشخیصی اختلال ساختگی
• علل اختلال ساختگی
• تأثیرات اختلال شخصیت نمایشی
• پیامدهای عدم درمان اختلال شخصیت نمایشی
• روش‌های درمان اختلال شخصیت نمایشی
• نقش مشاوره روان‌شناسی در درمان اختلال شخصیت نمایشی
• راهکارهای عملی برای زندگی با اختلال شخصیت نمایشی
• نتیجه‌گیری

اختلال ساختگی چیست؟

اختلال ساختگی (Factitious Disorder) وضعیتی روانی است که فرد به‌طور آگاهانه و عمدی علائم بیماری جسمانی یا روانی را جعل می‌کند یا خودش را بیمار می‌کند، اما نه برای به دست آوردن پول یا فرار از مسئولیت (مثل اختلال تمارض). هدف اصلی این افراد معمولاً جلب توجه، همدردی یا مراقبت از سوی دیگران، مانند پزشکان یا خانواده است. به عبارت ساده، فرد نقش بیمار را بازی می‌کند چون احساس می‌کند این راهی برای دریافت عشق یا توجهی است که در زندگی واقعی کم دارد.

این اختلال در DSM-5 (راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی) به‌عنوان یک اختلال روان‌پریشی طبقه‌بندی می‌شود و دو نوع اصلی دارد:

1. اختلال ساختگی بر خود (Factitious Disorder Imposed on Self): فرد علائم را روی خودش جعل می‌کند (که قبلاً به‌عنوان سندرم مونچاوزن شناخته می‌شد).
2. اختلال ساختگی بر دیگری (Factitious Disorder Imposed on Another): فرد علائم را روی فرد دیگری (مثل کودک یا سالمند) جعل می‌کند (که قبلاً به‌عنوان مونچاوزن توسط وکالت شناخته می‌شد).

این اختلال نادر است و حدود ۱٪ از مراجعات پزشکی را تشکیل می‌دهد، اما تشخیص آن دشوار است چون افراد اغلب دروغ می‌گویند یا علائم را پنهان می‌کنند.

درخواست مشاوره از طریق واتساپ

تاریخچه و تغییر نام اختلال

نام "مونچاوزن" از بارون مونچاوزن، یک شخصیت داستانی که داستان‌های دروغین درباره ماجراجویی‌هایش می‌گفت، گرفته شده است. اولین‌بار در سال ۱۹۵۱ توسط ریچارد اشر توصیف شد. در DSM-IV، به‌عنوان Factitious Disorder شناخته شد و در DSM-5 (۲۰۱۳) برای تمایز بهتر از اختلال تمارض (Malingering) و تأکید بر جنبه روان‌شناختی، نام آن حفظ شد اما معیارهای آن دقیق‌تر گردید. این تغییرات نشان‌دهنده پیشرفت در درک روان‌شناختی و فرهنگی این اختلال است و به جلوگیری از برچسب‌زنی منفی کمک می‌کند. در گذشته، این اختلال اغلب با هیپوکندریا اشتباه گرفته می‌شد، اما حالا تمایز روشنی دارد: در ساختگی، فرد علائم را جعل می‌کند، در حالی که در هیپوکندریا (حالا اضطراب بیماری) فرد واقعاً باور دارد بیمار است.

علائم و نشانه‌های اختلال ساختگی

علائم اختلال ساختگی اغلب جسمانی هستند، اما می‌توانند روانی نیز باشند. فرد ممکن است علائم را جعل کند، تشدید کند یا حتی خودش را آسیب بزند. علائم اصلی شامل موارد زیر هستند:

1. جعل علائم جسمانی یا روانی:

   • توضیح: فرد علائم را می‌سازد یا تقلید می‌کند، مانند وانمود کردن به درد، تب، تشنج یا حتی افسردگی.
   • مثال: فردی که با خوردن دارو علائم بیماری را ایجاد می‌کند یا زخم‌های خود را بدتر می‌کند.

2. مراجعه مکرر به پزشکان:

   • توضیح: فرد به‌طور مداوم به پزشکان مراجعه می‌کند یا بیمارستان عوض می‌کند تا تشخیص "بیماری" بگیرد.
   • مثال: تغییر پزشک به دلیل عدم تشخیص "بیماری جدی".

3. دروغ‌گویی درباره سابقه پزشکی:

   • توضیح: ارائه اطلاعات غلط درباره علائم، سابقه خانوادگی یا درمان‌های گذشته.
   • مثال: ادعای ابتلا به سرطان بدون مدرک.
     

     برای دریافت مشاوره فوری، شماره موبایل خود را وارد نمایید.

     ثبت درخواست مشاوره

4. تمایل به نقش بیمار:

   • توضیح: فرد از بستری شدن، آزمایش‌ها یا جراحی‌ها لذت می‌برد زیرا توجه و مراقبت دریافت می‌کند.
   • مثال: اصرار بر انجام عمل جراحی غیرضروری.

5. علائم ساختگی بر دیگری (در نوع Imposed on Another):

   • توضیح: فرد علائم را در کودک یا فرد وابسته ایجاد می‌کند، مانند دادن دارو برای ایجاد بیماری.
   • مثال: مادری که به کودکش دارو می‌دهد تا علائم بیماری نشان دهد.

6. عدم وجود انگیزه خارجی:

   • توضیح: رفتار بدون نفع مالی یا قانونی (برخلاف تمارض).
   • مثال: فرد برای جلب همدردی خانواده علائم را جعل می‌کند.

7. رفتارهای مرتبط با اختلال:

   • توضیح: پنهان‌کاری، تغییر هویت یا سفر برای درمان.
   • مثال: تغییر نام برای مراجعه به بیمارستان‌های جدید.

این علائم باید حداقل ۶ ماه ادامه داشته باشند و عملکرد فرد را مختل کنند.

درخواست مشاوره از طریق واتساپ

تفاوت‌های اختلال ساختگی با اختلالات مشابه

• با اختلال تمارض (Malingering): در تمارض، فرد برای نفع خارجی (پول، مرخصی) علائم را جعل می‌کند، اما در ساختگی، هدف توجه عاطفی است.
• با اختلال اضطراب بیماری: در اضطراب بیماری، فرد باور دارد بیمار است، اما در ساختگی، فرد آگاهانه جعل می‌کند.
• با اختلال جسمانی‌سازی (Somatic Symptom Disorder): در جسمانی‌سازی، فرد واقعاً علائم را احساس می‌کند، اما در ساختگی، علائم جعلی هستند.
• با اختلال شخصیت نمایشی: هر دو توجه‌طلبانه هستند، اما در ساختگی تمرکز روی نقش بیمار است.
• اهمیت تمایز: تشخیص اشتباه می‌تواند به درمان نامناسب یا مشکلات قانونی منجر شود.
  

  برای دریافت مشاوره فوری، شماره موبایل خود را وارد نمایید.

  ثبت درخواست مشاوره

معیارهای تشخیصی اختلال ساختگی

طبق DSM-5، اختلال ساختگی با معیارهای زیر تشخیص داده می‌شود:

1. جعل علائم: فرد علائم جسمانی، روانی یا هر دو را جعل می‌کند.
2. عدم وجود انگیزه خارجی: رفتار بدون نفع مالی یا قانونی (مانند تمارض).
3. تکرار و پایداری: رفتار مداوم و بدون علت خارجی.
4. تمایز از سایر اختلالات: از اختلال جسمانی‌سازی یا اضطراب بیماری متمایز باشد.

برای نوع Imposed on Another، فرد علائم را در دیگری جعل می‌کند. تشخیص دشوار است و اغلب نیاز به شواهد پزشکی و روان‌شناختی دارد.

درخواست مشاوره از طریق واتساپ

علل اختلال ساختگی

علل اختلال ساختگی چندوجهی هستند و شامل عوامل روان‌شناختی، زیستی و محیطی می‌شوند:

1. عوامل روان‌شناختی:

   • توضیح: نیاز شدید به توجه و مراقبت که از کمبود محبت در کودکی ناشی می‌شود.
   • مثال: فردی که در کودکی بی‌توجهی عاطفی تجربه کرده، ممکن است با نقش بیمار توجه جلب کند.

2. عوامل زیستی و عصب‌شناختی:

   • توضیح: عدم تعادل انتقال‌دهنده‌های عصبی یا فعالیت غیرعادی در نواحی مغزی مانند آمیگدال (هیجانات) یا قشر پیش‌پیشانی (تصمیم‌گیری).
   • مثال: افراد با سابقه اختلالات شخصیت یا اضطراب بیشتر مستعد هستند.
   • تحقیقات: مطالعات نشان می‌دهند ۳۰-۵۰٪ افراد با ساختگی سابقه ترومای کودکی دارند.

3. عوامل محیطی و اجتماعی:

   • توضیح: تجربیات کودکی مانند بیماری عزیزان یا روابط ناپایدار که فرد را به جلب توجه با بیماری عادت می‌دهد.
   • مثال: کودکی که با بیماری جلب توجه می‌کرد، ممکن است این الگو را در بزرگسالی تکرار کند.

4. عوامل فرهنگی:

   • توضیح: در فرهنگ‌هایی که بیماری با همدردی همراه است، افراد ممکن است از آن برای جلب توجه استفاده کنند.
   • مثال: در جوامعی که مراقبت از بیمار ارزشمند است.
     

     برای دریافت مشاوره فوری، شماره موبایل خود را وارد نمایید.

     ثبت درخواست مشاوره

5. عوامل مرتبط با سایر اختلالات:

   • توضیح: HPD اغلب با اضطراب، افسردگی یا اختلالات شخصیت دیگر همپوشانی دارد.
   • مثال: فردی با افسردگی ممکن است علائم را جعل کند تا توجه دریافت کند.

6. عوامل یادگیری شده:

   • توضیح: یادگیری از رفتارهای والدین یا اطرافیان که با بیماری توجه جلب می‌کردند.
   • مثال: والدینی که با بیماری نقش قربانی را بازی می‌کردند.

7. عوامل جنسیتی:

   • توضیح: زنان بیشتر تشخیص HPD دریافت می‌کنند، اما ممکن است به دلیل تعصبات تشخیصی باشد.
   • مثال: در مردان ممکن است به‌عنوان خودشیفتگی تشخیص داده شود.

تحقیقات: مطالعات نشان می‌دهند که ۶-۱۰٪ جمعیت بزرگسال به HPD مبتلا هستند و اغلب با اختلالات خلقی همپوشانی دارد.

تأثیرات اختلال شخصیت نمایشی

اختلال شخصیت نمایشی می‌تواند جنبه‌های مختلف زندگی را تحت تأثیر قرار دهد:

1. سلامت روان:

   • افزایش خطر اضطراب، افسردگی و احساس تنهایی به دلیل روابط سطحی.
   • مثال: فرد ممکن است از عدم عمق در روابط دچار ناراحتی شود.

2. روابط:

   • روابط ناپایدار، سطحی یا پرتعارض به دلیل توجه‌طلبی و هیجانات متغیر.
   • مثال: پایان روابط به دلیل عدم تعهد عاطفی عمیق.

3. عملکرد شغلی:

   • مشکلات در کار تیمی به دلیل نیاز به توجه یا رفتارهای نمایشی.
   • مثال: فرد ممکن است در محیط کار برای جلب توجه رفتارهای نامناسب نشان دهد.

4. سلامت جسمانی:

   • استرس ناشی از روابط ناپایدار می‌تواند به مشکلات جسمانی مانند خستگی یا مشکلات خواب منجر شود.
   • مثال: اضطراب مداوم می‌تواند باعث افزایش فشار خون شود.

5. کیفیت زندگی:

   • احساس نارضایتی از روابط سطحی و عدم عمق عاطفی.
   • مثال: فرد ممکن است از تنهایی عاطفی رنج ببرد.

تحقیقات: افراد با HPD ۴۰٪ بیشتر در معرض اختلالات اضطرابی هستند.

درخواست مشاوره از طریق واتساپ

پیامدهای عدم درمان اختلال شخصیت نمایشی

• تشدید رفتارهای مخرب: افزایش توجه‌طلبی و روابط سطحی.
• اختلالات ثانویه: افزایش خطر افسردگی، اضطراب یا سوءمصرف مواد.
• انزوای اجتماعی: روابط ناپایدار می‌تواند به تنهایی منجر شود.
• مثال: فردی که HPD را درمان نکند، ممکن است سال‌ها در روابط سطحی و نارضایت‌بخش بماند.
  

  برای دریافت مشاوره فوری، شماره موبایل خود را وارد نمایید.

  ثبت درخواست مشاوره

روش‌های درمان اختلال شخصیت نمایشی

درمان HPD معمولاً روان‌درمانی است و می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

1. درمان شناختی-رفتاری (CBT):

   • چگونه انجام دهید: با روان‌شناس کار کنید تا الگوهای فکری توجه‌طلبی (مثل «بدون توجه بی‌ارزشم») را چالش کنید.
   • چرا مؤثر است: CBT رفتارهای نمایشی را کاهش داده و مهارت‌های روابطی را تقویت می‌کند.
   • نکته عملی: افکار توجه‌طلبی را یادداشت کنید و جایگزین‌های سالم برای آن‌ها پیدا کنید.
   • تحقیقات: CBT می‌تواند علائم HPD را تا ۶۰٪ کاهش دهد.

2. درمان دیالکتیکی رفتاری (DBT):

   • توضیح: DBT بر تنظیم هیجان، تحمل استرس و مهارت‌های روابطی تمرکز دارد و برای رفتارهای هیجانی مناسب است.
   • چگونه انجام دهید: مهارت‌های DBT مانند ذهن‌آگاهی و تنظیم هیجان را تمرین کنید.
   • چرا مؤثر است: DBT به مدیریت هیجانات سطحی و رفتارهای تکانشی کمک می‌کند.
   • نکته عملی: تمرین‌های روزانه ذهن‌آگاهی را انجام دهید.

3. درمان روان‌پویشی (Psychodynamic Therapy):

   • توضیح: بررسی ریشه‌های کودکی توجه‌طلبی و روابط ناپایدار.
   • چگونه انجام دهید: تجربیات گذشته را با درمانگر کاوش کنید.
   • چرا مؤثر است: به ریشه‌های عاطفی HPD می‌پردازد.
   • نکته عملی: خاطرات کودکی مرتبط با توجه را بررسی کنید.
     

     برای دریافت مشاوره فوری، شماره موبایل خود را وارد نمایید.

     ثبت درخواست مشاوره

4. گروه‌درمانی:

   • توضیح: شرکت در گروه‌های حمایتی برای یادگیری مهارت‌های روابطی.
   • چگونه انجام دهید: در گروه‌های روان‌درمانی شرکت کنید.
   • چرا مؤثر است: حس تعلق و یادگیری از تجربیات دیگران را تقویت می‌کند.
   • نکته عملی: گروه‌های آنلاین HPD را جستجو کنید.

5. دارو درمانی:

   • توضیح: داروهای ضدافسردگی یا ضداضطراب برای مدیریت علائم همراه مانند اضطراب.
   • چگونه انجام دهید: با روان‌پزشک برای داروهای SSRI مشورت کنید.
   • چرا مؤثر است: علائم هیجانی و اضطرابی را کاهش می‌دهد.
   • نکته عملی: دارو را با روان‌درمانی ترکیب کنید.

6. تغییرات سبک زندگی:

   • توضیح: تمرکز روی روابط سالم، مدیریت استرس و فعالیت‌های اجتماعی.
   • چگونه انجام دهید: ورزش منظم و خواب کافی را در برنامه بگنجانید.
   • چرا مؤثر است: سبک زندگی سالم، تعادل هیجانی را حفظ می‌کند.
   • نکته عملی: روزانه ۳۰ دقیقه پیاده‌روی کنید.

7. مشاوره روان‌شناسی:

   • توضیح: جلسات منظم با روان‌شناس برای مدیریت رفتارها و تقویت مهارت‌های روابطی.
   • چگونه انجام دهید: با روان‌شناس متخصص در اختلالات شخصیت مشورت کنید.
   • چرا مؤثر است: مشاوره، ابزارهای عملی و حمایت عاطفی ارائه می‌دهد.
   • نکته عملی: از پلتفرم مشاورتل برای رزرو جلسات آنلاین استفاده کنید.

نقش مشاوره روان‌شناسی در درمان اختلال شخصیت نمایشی

مشاوره روان‌شناسی ابزار کلیدی برای درمان HPD است. روان‌شناسان می‌توانند:

• ریشه‌ها را شناسایی کنند: تجربیات کودکی و الگوهای فکری را بررسی کنند.
• مهارت‌ها را آموزش دهند: تکنیک‌های CBT و DBT برای مدیریت هیجانات و رفتارها را آموزش دهند.
• حمایت ارائه دهند: فضایی امن برای کاوش احساسات و بهبود روابط فراهم کنند.
  پلتفرم‌هایی مانند مشاورتل با ارائه جلسات آنلاین، دسترسی به روان‌شناسان متخصص را آسان کرده و به افراد کمک می‌کنند تا HPD را مدیریت کنند.

درخواست مشاوره از طریق واتساپ

راهکارهای عملی برای زندگی با اختلال شخصیت نمایشی

1. مدیریت هیجانات:

   • چگونه انجام دهید: تکنیک‌های تنفس عمیق یا ذهن‌آگاهی را برای کنترل هیجانات سطحی تمرین کنید.
   • چرا مؤثر است: هیجانات را متعادل کرده و رفتارهای نمایشی را کاهش می‌دهد.
   • نکته عملی: در لحظات هیجانی، ۵ نفس عمیق بکشید.

2. تقویت مهارت‌های روابطی:

   • چگونه انجام دهید: به گوش دادن فعال و همدلی با دیگران تمرین کنید.
   • چرا مؤثر است: روابط را عمیق‌تر و پایدارتر می‌کند.
   • نکته عملی: در گفت‌وگوها، سؤالاتی مانند «چه احساسی داری؟» بپرسید.

3. کاهش توجه‌طلبی:

   • چگونه انجام دهید: منابع توجه را به درون خود (مثل سرگرمی‌های شخصی) منتقل کنید.
   • چرا مؤثر است: وابستگی به تأیید دیگران را کاهش می‌دهد.
   • نکته عملی: روزانه ۱۰ دقیقه به فعالیت‌های مورد علاقه‌تان اختصاص دهید.
     

     برای دریافت مشاوره فوری، شماره موبایل خود را وارد نمایید.

     ثبت درخواست مشاوره

4. حمایت از خودمراقبتی:

   • چگونه انجام دهید: برنامه‌ای برای خواب، تغذیه و ورزش تنظیم کنید.
   • چرا مؤثر است: سلامت جسمانی، تعادل هیجانی را حفظ می‌کند.
   • نکته عملی: هفته‌ای ۳ بار ورزش کنید.

5. پیگیری درمان:

   • چگونه انجام دهید: جلسات درمانی را منظم دنبال کنید و پیشرفت را ثبت کنید.
   • چرا مؤثر است: پیگیری، درمان را مؤثرتر می‌کند.
   • نکته عملی: دفترچه‌ای برای ثبت تغییرات رفتاری داشته باشید.

6. ایجاد روابط سالم:

   • چگونه انجام دهید: روابطی انتخاب کنید که متقابل و احترام‌آمیز باشند.
   • چرا مؤثر است: روابط سالم، رفتارهای نمایشی را کاهش می‌دهد.
   • نکته عملی: مرزهای روابط را مشخص کنید.

7. آموزش مهارت‌های اجتماعی:

   • چگونه انجام دهید: در گروه‌های آموزشی مهارت‌های اجتماعی شرکت کنید.
   • چرا مؤثر است: مهارت‌های روابطی را تقویت می‌کند.
   • نکته عملی: کتاب‌هایی مانند «چگونه دوستان به دست آوریم» دیل کارنگی را بخوانید.

درخواست مشاوره از طریق واتساپ

نتیجه‌گیری

اختلال شخصیت نمایشی با رفتارهای توجه‌طلبانه، هیجانی و نمایشی همراه است و می‌تواند روابط و سلامت روان را مختل کند. علائم آن شامل نیاز به توجه، رفتارهای اغواگرانه، هیجانات سطحی و روابط سطحی است و بر اساس DSM-5 تشخیص داده می‌شود. علل آن زیستی، روان‌شناختی و محیطی هستند. این اختلال با درمان‌هایی مانند CBT، DBT، روان‌پویشی، گروه‌درمانی، دارو و تغییر سبک زندگی قابل مدیریت است. شما شایسته زندگی‌ای متعادل و روابط سالم هستید. اگر با علائم HPD مواجه هستید، مشاوره روان‌شناسی می‌تواند راهنمایی حرفه‌ای ارائه دهد. امروز با رزرو یک جلسه مشاوره، گامی به سوی بهبود بردارید.