چرا نباید برای صمیمیت با فرزند، با او سیگار، قلیان یا مشروب مصرف کنیم؟ نقش اقتدار والدین در امنیت روانی کودک

دوران نوجوانی یکی از حساس‌ترین مراحل رشد انسان است؛ مرحله‌ای که در آن فرد به دنبال استقلال، هویت‌یابی و تجربه‌های جدید است، اما همچنان به حضور امن و راهنمای والدین نیاز دارد. بسیاری از والدین در این دوره با چالش نزدیکی به نوجوان مواجه می‌شوند. فاصله گرفتن نوجوان، کاهش گفتگو یا مقاومت در برابر قوانین گاهی والدین را نگران می‌کند و باعث می‌شود برای حفظ ارتباط، به راهکارهایی روی آورند که در ظاهر صمیمیت‌آفرین به نظر می‌رسند. یکی از این رفتارها، همراهی والد با نوجوان در مصرف سیگار، قلیان یا حتی مشروبات الکلی است. نیت والدین در چنین موقعیت‌هایی معمولاً ایجاد اعتماد، جلوگیری از پنهان‌کاری یا نشان دادن درک متقابل است. برخی والدین تصور می‌کنند اگر خودشان همراه فرزند باشند، مصرف در محیط امن‌تری اتفاق می‌افتد یا نوجوان کمتر به سمت تجربه‌های مخفیانه می‌رود. اما از منظر روان‌شناسی رشد، خانواده‌درمانی و پیشگیری از رفتارهای پرخطر، این انتخاب می‌تواند پیامدهایی متفاوت از نیت اولیه داشته باشد. موضوع اصلی نه خود رفتار مصرف، بلکه پیام‌های تربیتی و رابطه‌ای است که به ذهن نوجوان منتقل می‌شود. نوجوان در حال شکل دادن به تصویر خود، درک مرزها و یادگیری الگوهای رفتاری است و رفتار والد نقش قدرتمندی در این فرایند دارد. در بسیاری از خانواده‌ها، بررسی این موضوع در فضای امن گفت‌وگو و حتی در قالب مشاوره روانشناسی می‌تواند به والدین کمک کند تا میان صمیمیت و مرزهای نقش والد تعادل سالم‌تری ایجاد کنند. در ادامه، ابعاد روان‌شناختی و تربیتی این موضوع و راه‌های سالم ایجاد صمیمیت با نوجوان بررسی می‌شود.

فهرست مطالب

• تفاوت صمیمیت سالم با دوستی بدون مرز
• تضعیف اقتدار والدین
• عادی‌سازی رفتارهای پرخطر
• ایجاد تعارض درونی در نوجوان
• آسیب به اعتماد بلندمدت
• چرا نوجوانان به والد مقتدر–صمیمی نیاز دارند؟
• راه‌های سالم ایجاد صمیمیت با نوجوان
• نتیجه‌گیری

تفاوت صمیمیت سالم با دوستی بدون مرز

یکی از سوءبرداشت‌های رایج در فرزندپروری نوجوانان این است که والد برای نزدیک شدن به فرزند باید نقش دوست را به‌طور کامل جایگزین نقش والد کند. در حالی‌ که این دو نقش کارکردهای متفاوتی دارند. دوست می‌تواند هم‌سطح، همراه تجربه و بدون مسئولیت تربیتی باشد، اما والد همزمان با صمیمیت، مسئولیت راهنمایی، محافظت و مرزبندی را نیز بر عهده دارد.

صمیمیت سالم در رابطه والد–نوجوان به معنای دسترسی هیجانی، پذیرش، شنیدن و احترام است، نه حذف ساختار. نوجوانان حتی زمانی که با قوانین مخالفت می‌کنند، به وجود آنها نیاز دارند. ساختار و مرز، حس قابل پیش‌بینی بودن محیط را ایجاد می‌کند و این قابل پیش‌بینی بودن پایه امنیت روانی است.

زمانی که والد برای ایجاد نزدیکی، مرز نقش خود را کمرنگ می‌کند و وارد رفتارهای پرخطر همراه نوجوان می‌شود، پیام ضمنی این است که نقش‌ها قابل جابه‌جایی هستند. این وضعیت ممکن است در کوتاه‌مدت حس نزدیکی ایجاد کند، اما در بلندمدت می‌تواند احساس سردرگمی و ناامنی را افزایش دهد.

مثلاً نوجوانی که با مادر خود قلیان مصرف می‌کند ممکن است احساس کند مادرش «همراه» اوست، اما همزمان ناخودآگاه این سؤال شکل می‌گیرد که چه کسی قرار است مرز بگذارد، راهنمایی کند و در برابر خطرها محافظ باشد.

درخواست مشاوره از طریق واتساپ

تضعیف اقتدار والدین

اقتدار والدین با کنترل سختگیرانه یا فاصله هیجانی متفاوت است. اقتدار به معنای مرجعیت همراه با گرمی است؛ یعنی نوجوان بداند والد او را دوست دارد اما در عین حال مسئول هدایت اوست. این ترکیب محبت و مرز، پایه سبک فرزندپروری مقتدرانه محسوب می‌شود.

وقتی والد در رفتارهای پرخطر همراه نوجوان می‌شود، مرجعیت تربیتی ممکن است تضعیف شود. نوجوان ممکن است در آینده دشوارتر «نه» والد را بپذیرد، زیرا تجربه کرده که مرزها انعطاف‌پذیر هستند. این وضعیت به‌ویژه در موقعیت‌هایی که تصمیم‌گیری نوجوان اهمیت بالایی دارد، می‌تواند چالش‌برانگیز شود.

برای مثال، نوجوانی که همراه والد مشروب مصرف کرده است، ممکن است در موقعیتی دیگر که والد با مصرف مخالفت می‌کند، آن مخالفت را متناقض تجربه کند. این تناقض نه تنها پذیرش قانون را دشوار می‌کند، بلکه می‌تواند به تعارض رابطه‌ای نیز منجر شود.

عادی‌سازی رفتارهای پرخطر

یکی از قدرتمندترین مسیرهای یادگیری نوجوانان، مشاهده رفتار الگوهاست. نوجوانان بیش از آنکه از توصیه‌های کلامی تأثیر بپذیرند، از رفتار واقعی والدین الگو می‌گیرند. وقتی رفتار پرخطر در کنار والد تجربه می‌شود، پیام ضمنی می‌تواند عادی‌سازی آن باشد.

حتی اگر والد درباره خطرات صحبت کند، تجربه مشترک می‌تواند اثر پیام کلامی را کاهش دهد. نوجوان ممکن است چنین برداشت کند که این رفتار آن‌قدرها هم خطرناک نیست یا حداقل نگرانی جدی ایجاد نمی‌کند. این عادی‌سازی می‌تواند احتمال تجربه مستقل و مکرر را افزایش دهد.

در برخی نوجوانان، این تجربه می‌تواند به کاهش حساسیت نسبت به خطرها منجر شود. رفتارهایی که پیش‌تر با احتیاط یا تردید همراه بودند، ممکن است طبیعی‌تر به نظر برسند و مرز روانی میان «امتحان کردن» و «ادامه دادن» کمرنگ شود.

ایجاد تعارض درونی در نوجوان

نوجوانان در حال ساختن هویت خود هستند و یکی از منابع اصلی این هویت، الگوهای والدین است. زمانی که والد همزمان نقش الگوی محافظ و همراه در رفتار پرخطر را ایفا می‌کند، تعارض شناختی و هیجانی ممکن است شکل بگیرد.

نوجوان ممکن است از یک سو والد را به عنوان مرجع ارزش‌ها ببیند و از سوی دیگر رفتار او را در تجربه پرخطر مشاهده کند. این دو پیام می‌توانند با یکدیگر در تضاد قرار گیرند و فرایند تصمیم‌گیری مستقل نوجوان را پیچیده کنند.

در برخی موارد، این تعارض می‌تواند مسئولیت‌پذیری را کاهش دهد. نوجوان ممکن است به جای ارزیابی مستقل خطر، رفتار را بر اساس تجربه مشترک تفسیر کند و این امر می‌تواند بر انتخاب‌های آینده اثر بگذارد.

درخواست مشاوره از طریق واتساپ

آسیب به اعتماد بلندمدت

اعتماد در رابطه والد–نوجوان صرفاً از صمیمیت ناشی نمی‌شود، بلکه از ترکیب صمیمیت و قابلیت اتکا شکل می‌گیرد. نوجوان نیاز دارد بداند والد او در موقعیت‌های دشوار، نقش محافظ و هدایتگر را ایفا خواهد کرد.

زمانی که والد مرزهای نقش را کمرنگ می‌کند، ممکن است نوجوان در سطحی عمیق‌تر احساس رهاشدگی کند. این احساس لزوماً آگاهانه نیست، اما می‌تواند به صورت اضطراب، سردرگمی یا کاهش حس امنیت بروز یابد. نوجوانان اغلب بیش از آنکه به «همراهی در تجربه»، به «ثبات در حضور» نیاز دارند.

پژوهش‌ها نشان می‌دهند سبک فرزندپروری مقتدرانه، که ترکیبی از محبت و مرز است، بیشترین سطح امنیت روانی و اعتماد را در نوجوانان ایجاد می‌کند. اقتدار گرم به نوجوان پیام می‌دهد که «تو آزادی رشد کنی، اما تنها نیستی».

چرا نوجوانان به والد مقتدر–صمیمی نیاز دارند؟

سبک فرزندپروری مقتدرانه یکی از شناخته‌شده‌ترین الگوهای سالم تربیتی است. در این سبک، والد همزمان پاسخگو، حمایتگر و مرزبند است. نوجوان می‌تواند احساسات خود را بیان کند، اما چارچوب‌های رفتاری نیز روشن هستند.

این سبک پیامدهای مثبتی مانند عزت‌نفس بالاتر، مهارت تصمیم‌گیری بهتر، کاهش رفتارهای پرخطر و کیفیت رابطه بالاتر را به همراه دارد. نوجوان در چنین محیطی یاد می‌گیرد که استقلال و مسئولیت‌پذیری می‌توانند همزمان رشد کنند.

اقتدار در این معنا به معنای کنترل یا فاصله نیست، بلکه به معنای حضور هدایتگر است. نوجوانان معمولاً والد مقتدر–صمیمی را به عنوان منبع امنیت تجربه می‌کنند، حتی اگر گاهی با قوانین مخالفت کنند.

راه‌های سالم ایجاد صمیمیت با نوجوان

صمیمیت با نوجوان نیازی به حذف مرزها ندارد. در واقع، بسیاری از مسیرهای سالم صمیمیت، دقیقاً در چارچوب نقش والد شکل می‌گیرند.

گفتگوهای بدون قضاوت یکی از مهم‌ترین مسیرهاست. نوجوان زمانی که احساس کند می‌تواند تجربه‌ها و افکار خود را بدون ترس از سرزنش بیان کند، احتمال نزدیکی هیجانی افزایش می‌یابد. گوش دادن فعال، بازتاب احساسات و پرسش‌های باز می‌توانند این فضا را تقویت کنند.

فعالیت‌های مشترک نیز نقش مهمی دارند. ورزش، فیلم دیدن، سفر کوتاه، آشپزی یا حتی پیاده‌روی ساده می‌تواند فرصت تجربه‌های مثبت مشترک را فراهم کند. این فعالیت‌ها صمیمیت را از مسیر حضور مشترک ایجاد می‌کنند، نه از مسیر همراهی در رفتارهای پرخطر.

احترام به استقلال همراه با نظارت نیز اهمیت دارد. نوجوان نیاز دارد احساس کند تصمیم‌هایش دیده می‌شود، اما همزمان می‌داند والد در دسترس است. این تعادل میان آزادی و حمایت، پایه رابطه امن در نوجوانی است.

درخواست مشاوره از طریق واتساپ

نتیجه‌گیری

تمایل والدین به نزدیک شدن به نوجوان، نشانه توجه و اهمیت رابطه است. اما برخی راه‌ها که در ظاهر صمیمیت‌آفرین به نظر می‌رسند، می‌توانند پیامدهای تربیتی و روان‌شناختی ناخواسته داشته باشند. همراهی در رفتارهای پرخطر ممکن است مرز نقش والد را کمرنگ کند، اقتدار را تضعیف کند و پیام‌های متناقض به نوجوان منتقل کند.

نوجوانان بیش از آنکه به والد همراه در مصرف نیاز داشته باشند، به والد امن، قابل اتکا و مقتدر نیاز دارند. صمیمیت واقعی در رابطه والد–نوجوان از مسیر گفتگو، حضور، پذیرش و تجربه‌های مشترک سالم شکل می‌گیرد. اقتدار گرم، نه مانع صمیمیت بلکه زمینه‌ساز آن است.

اگر والدین در ایجاد این تعادل میان صمیمیت و مرز دچار تردید یا دشواری هستند، گفتگو با متخصص و بهره‌گیری از مشاوره روانشناسی یا مشاوره خانواده می‌تواند به روشن شدن مسیر، کاهش تعارض و تقویت رابطه کمک کند. هدف نهایی نه فاصله گرفتن از نوجوان، بلکه ایجاد رابطه‌ای امن، پایدار و رشددهنده است.